Νιώθετε ότι πρέπει να είστε πάντα ο δυνατός για όλους; Ανακαλύψτε πώς η υπερλειτουργικότητα, η δυσκολία στα όρια και το burnout συνδέονται με τις πρώιμες σχέσεις και πώς η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει.
Υπάρχουν άνθρωποι που σπάνια ζητούν βοήθεια. Είναι εκείνοι που οργανώνουν τις κρίσεις, στηρίζουν τους γύρω τους, αναλαμβάνουν ευθύνες πριν ακόμη τους ζητηθούν και συχνά αποτελούν το «σταθερό σημείο» της οικογένειας, της σχέσης ή της εργασίας τους.
Οι περισσότεροι τούς περιγράφουν ως δυνατούς, υπεύθυνους και αξιόπιστους. Εκείνοι όμως γνωρίζουν μια διαφορετική πραγματικότητα: την εξάντληση που κρύβεται πίσω από αυτή την εικόνα.
Συχνά, η μεγαλύτερη μοναξιά δεν είναι να μην έχει κανείς ανθρώπους γύρω του, αλλά να θεωρείται τόσο ικανός, ώστε κανείς να μη σκέφτεται να τον ρωτήσει πώς πραγματικά αισθάνεται.
Πότε η δύναμη γίνεται βάρος;
Η υπευθυνότητα, η συνέπεια και η φροντίδα των άλλων αποτελούν σημαντικά προσωπικά χαρακτηριστικά. Ωστόσο, όταν η προσωπική αξία αρχίζει να εξαρτάται αποκλειστικά από το πόσο χρήσιμος ή απαραίτητος είναι κάποιος στους άλλους, η «δύναμη» μπορεί σταδιακά να μετατραπεί σε ψυχολογικό βάρος.
Σε πολλές περιπτώσεις, το να είναι κάποιος «ο δυνατός» δεν αποτελεί συνειδητή επιλογή. Είναι ένας τρόπος προσαρμογής που αναπτύχθηκε πολύ νωρίς στη ζωή.
Οι ρίζες αυτής της στάσης βρίσκονται συχνά στις πρώιμες σχέσεις
Η θεωρία της προσκόλλησης (Attachment Theory) του John Bowlby υποστηρίζει ότι οι πρώτες σχέσεις με τους φροντιστές μας διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τις σχέσεις στην ενήλικη ζωή.
Όταν ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου χρειάζεται να είναι «εύκολο», «ώριμο για την ηλικία του», να φροντίζει τους άλλους ή να καταπιέζει τις δικές του ανάγκες για να διατηρηθεί η ισορροπία της οικογένειας, μπορεί να αναπτύξει την πεποίθηση ότι η αγάπη συνδέεται με την προσφορά και όχι απλώς με την ύπαρξή του.
Στη συστημική ψυχοθεραπεία, αυτή η διαδικασία συχνά συνδέεται με συγκεκριμένους οικογενειακούς ρόλους. Το παιδί μπορεί να γίνει ο «ήρωας», ο «υπεύθυνος», ο «διαμεσολαβητής» ή ακόμη και ο φροντιστής των ίδιων των γονέων (γονεοποίηση ή parentification). Αν και οι ρόλοι αυτοί βοηθούν την οικογένεια να διατηρήσει μια ισορροπία σε δύσκολες συνθήκες, στην ενήλικη ζωή μπορεί να δυσκολεύουν το άτομο να αναγνωρίζει και να εκφράζει τις δικές του ανάγκες.
Όταν η αξία συνδέεται με τη χρησιμότητα
Η σύγχρονη ψυχολογία περιγράφει ένα μοτίβο στο οποίο η αυτοεκτίμηση εξαρτάται από την απόδοση, την επιτυχία ή τη διαρκή φροντίδα των άλλων.
Έτσι, η εσωτερική αφήγηση γίνεται συχνά:
«Αν είμαι χρήσιμος, θα με αγαπούν.»
«Αν σταματήσω να προσφέρω, θα απογοητεύσω τους άλλους.»
«Δεν πρέπει να επιβαρύνω κανέναν με τα δικά μου προβλήματα.»
Αυτές οι πεποιθήσεις λειτουργούν σαν εσωτερικοί κανόνες που διαμορφώνουν τις επιλογές και τις σχέσεις του ατόμου, ακόμη κι όταν δεν το αντιλαμβάνεται συνειδητά.
Γιατί είναι τόσο δύσκολο να πούμε «όχι»;
Η δυσκολία στην οριοθέτηση δεν σχετίζεται απαραίτητα με έλλειψη διεκδικητικότητας. Πολλές φορές συνδέεται με τον φόβο ότι η άρνηση θα οδηγήσει σε απόρριψη, σύγκρουση ή απώλεια της σχέσης. Έτσι, το «ναι» δεν εκφράζει πάντα πραγματική επιθυμία. Μπορεί να αποτελεί έναν τρόπο διατήρησης της ασφάλειας μέσα στη σχέση.
Το αποτέλεσμα είναι η συνεχής υπερλειτουργικότητα (overfunctioning): το άτομο αναλαμβάνει περισσότερα από όσα μπορεί να αντέξει, δυσκολεύεται να ζητήσει βοήθεια και αισθάνεται υπεύθυνο ακόμη και για συναισθήματα ή προβλήματα που δεν του ανήκουν.
Όταν η συνεχής προσφορά οδηγεί στην εξουθένωση
Η χρόνια ενεργοποίηση του συστήματος του στρες έχει επιπτώσεις τόσο στην ψυχική όσο και στη σωματική υγεία.
Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι ο εγκέφαλος, το νευρικό, το ενδοκρινικό και το ανοσοποιητικό σύστημα βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση. Όταν το στρες παραμένει ενεργό για μεγάλο χρονικό διάστημα, ο οργανισμός διατηρείται σε κατάσταση αυξημένης εγρήγορσης, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει πολλαπλά συστήματα του σώματος και να συμβάλει στην εμφάνιση ή τη διατήρηση ψυχοσωματικών συμπτωμάτων.
Το burnout δεν αφορά αποκλειστικά την εργασία. Μπορεί να εμφανιστεί και μέσα στις προσωπικές σχέσεις, όταν κάποιος αισθάνεται ότι πρέπει διαρκώς να είναι διαθέσιμος, υπεύθυνος και δυνατός.
Το παράδοξο της δύναμης
Οι άνθρωποι που θεωρούνται οι πιο δυνατοί είναι συχνά εκείνοι που δυσκολεύονται περισσότερο να εκφράσουν τη δική τους ευαλωτότητα.
Όχι επειδή δεν τη νιώθουν.
Αλλά επειδή έχουν μάθει ότι η ευαλωτότητα μπορεί να κοστίσει την αποδοχή.
Έτσι, ακόμη και όταν εξαντλούνται, συνεχίζουν να λειτουργούν. Συνεχίζουν να εργάζονται. Να στηρίζουν. Να χαμογελούν. Να λένε «είμαι καλά».
Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία;
Η ψυχοθεραπεία δεν έχει στόχο να μετατρέψει έναν υπεύθυνο άνθρωπο σε αδιάφορο. Στόχος είναι να βοηθήσει το άτομο να διαχωρίσει την προσωπική του αξία από τη διαρκή προσφορά.
Μέσα στη θεραπευτική σχέση μπορεί να αναγνωρίσει τα πρώιμα μοτίβα που διαμόρφωσαν αυτή την ανάγκη, να κατανοήσει πώς αυτά επηρεάζουν τις σημερινές του σχέσεις και να μάθει να θέτει όρια χωρίς να βιώνει ενοχή ή φόβο εγκατάλειψης.
Η ανάπτυξη της αυτοσυμπόνιας (self-compassion), όπως περιγράφεται από την Kristin Neff, φαίνεται να αποτελεί σημαντικό προστατευτικό παράγοντα απέναντι στην εξουθένωση, βοηθώντας το άτομο να αντιμετωπίζει τον εαυτό του με την ίδια κατανόηση που δείχνει στους άλλους.
Ίσως η πραγματική δύναμη να μην βρίσκεται στο να αντέχουμε τα πάντα μόνοι μας, αλλά στο να αναγνωρίζουμε πότε έχουμε ανάγκη από υποστήριξη. Η αξία μας δεν εξαρτάται από το πόσα προσφέρουμε ή από τους ρόλους που αναλαμβάνουμε. Υπάρχει ήδη. Και το να φροντίζουμε τον εαυτό μας δεν είναι αδυναμία, αλλά μια βαθιά πράξη αυτοσεβασμού.
Επιστημονικές πηγές:
Bretherton, I. (1992). The origins of attachment theory: John Bowlby and Mary Ainsworth. Developmental psychology, 28(5), 759.https://doi.org/10.1037/0012-1649.28.5.759
Mariotti, A. (2015). The effects of chronic stress on health: new insights into the molecular mechanisms of brain–body communication. Future science OA, 1(3), FSO23. https://doi.org/10.4155/fso.15.21
Neff, K. D. (2023). Self-compassion: Theory, method, research, and intervention. Annual review of psychology, 74(1), 193-218. https://doi.org/10.1111/j.1751-9004.2010.00330.x
Frequently Asked Questions
ΣΥΧΝΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
Γιατί νιώθω ότι πρέπει να είμαι πάντα ο δυνατός;
Αυτό μπορεί να σχετίζεται με πρώιμες εμπειρίες, οικογενειακούς ρόλους ή πεποιθήσεις ότι η αγάπη και η αποδοχή εξαρτώνται από το πόσο χρήσιμοι είμαστε στους άλλους.
Είναι φυσιολογικό να νιώθω ενοχές όταν λέω «όχι»;
Ναι. Πολλοί άνθρωποι που έχουν μάθει να φροντίζουν διαρκώς τους άλλους βιώνουν ενοχές όταν θέτουν όρια. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση και σταδιακή αλλαγή αυτού του μοτίβου.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο burnout και την απλή κούραση;
Η απλή κούραση συνήθως υποχωρεί με την ξεκούραση. Το burnout χαρακτηρίζεται από επίμονη συναισθηματική εξάντληση, αίσθημα αποστασιοποίησης και μειωμένη αίσθηση αποτελεσματικότητας.
Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία;
Η ψυχοθεραπεία βοηθά στην αναγνώριση των μοτίβων που συντηρούν την υπερλειτουργικότητα, στην ανάπτυξη υγιών ορίων, στην ενίσχυση της αυτοσυμπόνιας και στη δημιουργία πιο ισορροπημένων σχέσεων.